Þessi pistill hér að neðan er skrifaður fyrir sagnfræðivefinn Kviksaga.is en birtist einnig samtímis sem grein á Kistunni. Morgunblaðið birti einnig bút úr þessum pistli á fyrstu opnu lesbókarinnar sunnudaginn 27. febrúar.

* * *

Hér hafa allir alltaf verið sammála!

Nýlega var ég svo heppin að fá að ferðast um tveggja vikna skeið um Bandaríkin með vinkonum mínum. Við leigðum tvo stóra jeppa og keyrðum mörg þúsund kílómetra á bæði hraðbrautum og sveitavegum, yfir fjöll og firnindi. Ekki aðeins voru vegirnir bæði greiðfærir og breiðir, heldur var landið meðfram vegunum varðað bæði auglýsinga- og upplýsingaskiltum sem upplýstu okkur um það hvar næstu bensínstöð væri að finna, hvaða mótel byði besta prísinn og svo auðvitað hvað það væri langt í næsta MacDonalds. Þessum algengustu skiltum til viðbótar var svo mýgrútur af skiltum sem kynntu hvað nánasta umhverfi hefði upp á að bjóða, hverskonar afþreyingu, hvaða minnismerki og hvaða náttúruminjar.

Við höfðum ekki keyrt lengi þegar ég tók eftir því að meirihluti minnismerkja, safna og örnefna af sögulegum toga var tengdur þrælastríðinu. Ég sá bæði söfn um staðbundna atburði og líka söfn sem fjölluðu almennt um hermennsku og stríð. Við vorum að vísu að ferðast um hið svokallaða biblíubelti, en það er akkúrat það svæði sem varð einna harðast úti í þessum orustum. Þetta svæði var líka í tapliðinu. Einmitt kannski þess vegna fannst mér allar þessar áminningar um stríð, blóð, dauða og óeiningu heldur yfirþyrmandi. Fannst hinum almenna borgara þetta ekkert óþægilegt? Að vera minntur á svo sorglega og erfiða tíma í sögu þjóðar sinnar með um það bil tíu kílómetra millibili? Og fannst fylkisyfirvöldum virkilega ekkert vandræðalegt að minna alla vegfarendur á að fylkið þeirra hafði barist fyrir þrælahaldi og tapað? Því sá afskaplega pólítískt rangi málstaður er auðvitað það fyrsta sem rifjast upp þegar þrælastríðið ber á góma. Öll virtust þessi minnismerki og söfn hins vegar fjalla um sínar föllnu hetjur á afskaplega jákvæðan hátt.

Tvöþúsund kílómetrum og nokkrum hamborgurum síðar hafði undrun mín breyst í aðdáun. Ég vissi alveg áður en ég hélt utan að Bandaríkjamenn væru síður en svo einsleitur hópur og að fylkin væru mjög sjálfstæð bæði hvað varðaði pólítík og menningu. Eiginlega fannst mér það samt ansi hreint magnað að þessi fylki geti stolt sagt frá því að saga þeirra snúist að svo miklu leyti um tapaðar orustur, glatað stríð. Að þeirra hlutskipti skuli hafa verið að neyðast til að skipta (að minnsta kosti í orði) hugsjónum og gildum út fyrir skipanir að norðan. Þrælastríðið var heldur enginn smákafli í sögu þjóðarinnar heldur stórt skref í áttina að því að samræma og færa til nútímahorfs bæði efnahagskerfi og lífsgæði Bandaríkjamanna. Engu að síður eru það alls ekki bara nöfn sigurvegaranna sem eru vegsömuð. Hvert fylki heldur sínum hetjum stolt á lofti og skammast sín ekkert fyrir það að hafa verið ,,í röngu liði". Ulysses S. Grant er þannig í amerískum sögubókum engu minni kempa en Robert E. Lee og Suður-Karólína virðist alveg jafn stolt af því að tilheyra Bandaríkjunum og New York fylki. Þar sem ég sat í fína jeppanum sem við tókum á leigu og las á skilti út um gluggann áttaði ég mig því í fyrsta skipti almennilega á því að hversu miklu leyti sameiginleg sjálfsmynd þessarar fjölmennu þjóðar var byggð á innbyrðis orustum og ósætti um grundvallaratriði samfélagsskipunarinnar.

Mér fannst þetta land mótsagna afskaplega merkilegt. Að hægt væri að notast við svo djúpstætt ósamkomulag sem sameiginlega goðsögn án þess að annar aðilinn hefði verið neyddur til að taka á sig grímu illmennisins. Í ferðalok rifjaði ég upp að ég hafði heyrt álíka mikla spænsku og ensku meðan að á dvöl minni stóð, séð arkitektúr og staðanöfn ættuð frá öllum heimsins hornum og að í sjónvarpinu á hótelherberginu mínu horfði ég á afskaplega umdeildan mann vera settan í embætti forseta. Bandaríkin yfirgaf ég þannig með þá hugsun í farteskinu að þrátt fyrir að notast við einn fána væri hér sannarlega um að ræða margar þjóðir.

Jafn töff og mér þótti þetta samfélag var erfitt að komast hjá því að stilla litla Íslandi upp sem andstæðu þess. Þannig sat ég í flugvélinni og hugleiddi hve lánsamir Íslendingar væru að hafa aldrei borist á banaspjótum innbyrðis, að reiði og heift skyldu aldrei hafa skipt þjóðinni varanlega upp. Að okkur skildi yfirleitt hafa tekist að ráða fram úr álitamálum með lýðræðislegar rökræður sem leið að niðurstöðu. Hvað það væri heppilegt að við gætum litið aftur til fortíðar og fundið til stolts yfir því að hafa tekist að ráða fram úr vandamálunum saman. Hvernig eining frekar en innbyrðis mótsagnir væru aðall Íslands. Morgunblaðið sem flugfreyjan lánaði mér staðfesti algerlega þessa þægilegu heimssýn.

Því meira sem ég hugsaði um þetta, því heppilegri varð þó einmitt þessi rósrauði draumur. Eiginlega alveg afskaplega heppilegur. Of heppilegur jafnvel. Og ég mundi eftir því hvað það var sem kom mér mest á óvart í þeim áföngum um Íslandssögu sem ég sat í B.A. námi mínu í sagnfræði við Háskóla Íslands. Það sem ég lærði þar um en hafði lítið heyrt um áður var einmitt sá styr sem hefur staðið um bæði menn og málefni í gegnum tíðina. Ég mundi hvað það kom mér á óvart að Íslendingar hefðu varla verið nema í meðallagi samheldin þjóð. Sú línulega saga sem mér var kennd í grunn- og framhaldsskóla minntist nefnilega ekki einu orði á það að pólítískar ákvarðanir hefðu nokkurntíman verið umdeildar, nema í mesta lagi í eins og kannski fimm mínútur. Lög og reglur sem okkur finnst í dag fáránleg eru kennd örfáum blórabögglum en ekki minnst einu orði á það að stór hluti þjóðarinnar hafi á sínum tíma talið bæði bjórbann og haftakerfi þjóna illri nauðsyn. Sveitarómagar sviptir kosningarétti eru í okkar huga leifar þröngsýns bændaveldis en þegar þetta ákvæði var numið úr lögum 1936 var til staðar heill kór sem fussaði og sveijaði yfir breytingunum. Undir gamlar blaðagreinar sem lýsa hinum óumflýjanlegu fylgifiskum þéttbýlismyndunar, þeim solli og siðspillingu, skrifaði glettilega stór hluti þjóðarinnar. Umfangsmiklar breytingar á lífsstíl eða sjálfsmynd þjóðarinnar eru þannig í dag kynntar okkur sem óumflýjanlegar og andstöðumenn þeirra kenndir við afturhald og framfaraótta. Enginn man heldur eftir því að bara nýlega hafi stór hluti þjóðarinnar verið mótfallinn Ráðhúsinu og Perlunni. Úrtölumenn eru aukin heldur aldrei kynntir nema sem lítið brot hinnar annars samheldnu þjóðar og aldrei er annað gefið í skyn en að þeir hafi allir endað á því að sjá ljósið. Hefði íslenskt þjóðfélag þó þróast öðruvísi, önnur öfl haft vinninginn, er þá ekki líklegt að í stað þess að vera aðhlátursefni myndu til dæmis forsvarsmenn sveitasælunnar birtast okkur innrammaðir í sögubókum sem ötulir verjendur göfugra hugsjóna og lífsgilda?

Ég reiknaði lengi vel með því að þessi ofureinföldun Íslandssögunnar stafaði af illri nauðsyn. Að það sögunám sem flestir Íslendingar láta sér nægja væri gert svo óspennandi af illri nauðsyn. Að það væri vegna þess að það er auðveldara að láta nægja að kenna um orðna atburði en að kynna alla þá ótal möguleika sem valið stóð um hverju sinni. Hvað þá að reyna að skýra hversvegna ein leið var valin fram yfir aðra. Því lengur sem ég hugsaði, því meðvitaðri varð ég hinsvegar um það hve afskaplega auðvelt við Íslendingar höfum átt með að gleyma. Landinu mínu mátti þannig vissulega stilla upp sem andstæðu Bandaríkjanna, bara ekki á þann hátt sem ég hélt í fyrstu. Ólíkt Bandaríkjamönnum, sem neyðast til að horfast í augu við eigin fjölbreytileika, höfum við nefnilega sökum smæðar okkar átt afskaplega auðvelt með að sópa hinum veikari sjónarmiðum undir teppið. Hvort sem það er meðvitað eða ekki virðist sigur þeirra sjónarmiða sem sigur bera af hólmi jafnan vera skýrður í skólabókum sem annað hvort framþróun eða óumflýjanleg rás hlutanna. Fæstir læra landsmenn meiri sögu en þá sem skyldunámið kynnir þeim og má því jafnvel leiða að því líkur að söguvitund þorra landsmanna hafi lengi verið grundvölluð á því altúngska viðhorfi að allt fari jafnan allt á endanum eins og það hlaut að hafa farið. Að engin sé afleiðing án orsakar. Að nef okkar séu augljóslega sköpuð fyrir lonníettur og þess vegna hafi lonníetturnar komið til sögunnar.

Opinber söguskoðun, bæði eins og hún birtist í skólabókum og yfirlitsritum ætluðum almenningi og í gegnum viðhorf starfandi fræðimanna, hefur verið verið til umræðu meðal íslenskra fræðimanna síðustu misserin. Auk þeirrar gagnrýni sem okkur hefur borist af alþjóðavettvangi, til að mynda á stórsöguna og framfarakenningar, hefur verið bent á að með stóraukinni opinberri bókaútgáfu auk fjölgunar sýninga og ráðstefna sögulegs efnis sé leynt og ljóst verið að vinna að því fullum kröftum að skapa okkar unga lýðveldi opinbera sjálfsmynd og sameiginlega þjóðhetjur. Tilhneigingin til að leggja áherslu á samfellu sögunnar hefur líklega sjaldan verið jafn áberandi og einmitt nú. Því er sérstaklega mikilvægt að gæta að því að því að sú saga sem sé sögð sé saga okkar allra, ekki bara meirihlutans hverju sinni. Persónulega vona ég að gagnrýnin umræða um það hvernig við getum sem best sagt sögu okkar sé rétt að byrja.

Það verður ekki skorið úr um það hér og nú afhverju hún stafar, þessi djúpstæða þörf Íslendinga til að trúa því að allt hafi farið á þann veg sem það hlaut að fara. Það er þó freistandi að geta sér þess til að hana megi rekja til þeirrar staðreyndar að við erum ekki aðeins lítil þjóð heldur einnig ung og hoppum jafnan hæð okkar í loft upp í hvert sinn sem fréttir berast frá fjölmennari og frægari löndum þess efnis að einhver hafi tekið mark á okkur á alþjóðavettvangi. Kannski er það þessi þörf fyrir að vera þjóð á meðal þjóða sem fær okkur til að vilja slá ryki yfir alla óeiningu og ósætti heima fyrir?

Þessi frásögn hófst í Bandaríkjunum og því er ekki úr vegi hér í lokin að víkja aftur vestur um haf og minnast á að þar hefur svokölluð ,,hvað ef?" sagnfræði ("virtual" eða ,,counterfactual history") dafnað góðu lífi frá því í upphafi síðustu aldar. Gengur þessi sagnfræði út á það að spyrja hvaða áhrif það hefði haft á gang sögunnar hefðu hinar eða þessar kringumstæður verið öðruvísi en þær reyndust. Fyrsta slíka ritið sem fjallar um íslenska sögu mun koma út í lok þessa árs. Ég hlakka mikið til að sjá hvort hugmyndaflug íslenskra fræðimanna fær að njóta sín þar. Fyrst og fremst vekur þessi spennandi tilraun þó hjá mér von um að sagnfræðingar 21. aldar muni ekki skirrast við að reyna að finna sem flestum íslenskum röddum pláss innan sameiginlegrar söguvitundar þjóðarinnar.