* * *

Afstaða án hlutleysis

Við höfum hér í kvöld velt því fyrir okkur hvort það sé mögulegt að vera hlutlaus. Persónulega skipa ég mér í flokk þeirra fjölmörgu sem telja að svo sé ekki. Og ég verð að játa að ég er afskaplega þakklát fyrir það að hafa snemma slysast til að aðhyllast þá skoðun. Því ég held, að því rækilegar sem við bindum enda á þá blekkingu að hlutleysi sé mögulegt, því betur verðum við fær um að miðla fortíðinni á þann hátt að sú þekking sem við söfnum gagnist sem flestum sem best.

Hugmyndin um hlutleysi felur í daglegu tali í sér þann misskilning að við getum lagt til hliðar allar okkar persónulegu og innrættu meiningar og tekið okkur stöðu á einhverjum gullnum miðjupunkti. Að við getum klætt okkur í hvíta sloppinn sem Hrafnkell talaði um hér í upphafi kvölds og greint samverkan þeirra lögmála sem tengja saman atburði, orsakir og afleiðingar. Að trúa því við getum verið hlutlaus er að trúa því að við getum fundið hinn algilda sannleika, eða að minnsta kosti frænda hans, með því að beita réttum vinnubrögðum. Að með því að eima upplausnina nógu lengi getum við náð að framleiða pjúra raunveruleika.

Það er svo sem enginn sérstakur kjánaskapur að trúa þessu. Því vissulega er það staðreynd að staðreyndir eru til. Málið er bara að um leið og við förum að ræða staðreyndirnar og setja þær í samhengi, eina við aðra, erum við komin út á hálan ís. Fyrrnefndur miðjupunktur er nefnilega bara í besta falli sameiginlegur litlum hópi, sem aftur deilir sameiginlega menningu og hugmyndakerfi. Alveg sama hversu mikilli orku við eyðum í að mennta okkur, upplýsa, breyta og bæta þá getum við ekki flúið sjálf okkur, í mesta lagið klæðst nýju, engu hlutlausara sjálfi. Það að vera einhver felur í sér að einhversstaðar er maður upprunninn, einhversstaðar lærði maður að tjá sig. Við erum, eins og einhver orðaði það, afsprengi umhverfisins, og það var ekki nema í nokkrar sekúndur sem við vorum óskrifað blað. Síðan þá höfum við verið við sjálf margoft og á marga ólíka vegu. Sama hvað öllum tækniframförum líður þá erum við ekki ennþá fær um það að skríða inn í annars manns koll og skoða útsýnið þaðan.

Bara tungumálið er okkur fjötur um fót. Við köllum hlutina ekki sömu nöfnum. Ég segi tómatar og þið segir túmatar, ég segi stríð, hann segir friðargæsla. Til að njörva niður veruleikann höfum við lagt mikla vinnu í að búa til hugtök yfir einfalda hluti jafnt sem flókna. Við leggjum sömuleiðis mikla vinnu í að koma okkur niður á sameiginlega meiningu þessarra hugtaka. Við kennum þessi hugtök í skólum til að tryggja að þau séu notuð og skilin rétt. Sem börn tökum við próf í lesskilningi þar sem við fáum plús fyrir að vita að kötturinn er loðinn en laxinn háll. Sem upprennandi sagnfræðingum er okkur kennt að fara rétt með flóknar hugmyndir á borð við ,,félagslegan hreyfanleika” og ,,kirkjuvald”. Og í þessum endalausu tilraunum okkar til að sjá veruleikann sömu augum liggur hundurinn grafinn. Öllum er ljóst að það er alls ekki sjálfgefið að veruleikinn rati inn um augun og út um munninn á einhvern þann máta sem allir geti verið sammála um. Og ef við búum ekki í sama nútíma, hversvegna ættum við þá að eiga einhverja sameiginlega fortíð? Hversvegna ættum við að trúa því að við getum með óskeikulum hætti túlkað athafnir ókunnugs fólks í gegnum áratugi eða jafnvel aldir? Að trúa því að sagnfræðingar geti verið hlutlausir er að trúa á aðra kviksögu, nefnilega möguleikann til að vera óskeikull. En óskeikull er að sjálfsögðu enginn nú í seinni tíð, ekki einu sinni páfinn.

Ég er með þessu samt ekki að segja við ættum öll að skila inn prófskírteinunum okkar, halda niðrá Grandrokk og gráta ofan í glasið. Ég nefnilega held að í þessu ástandi krystallist hið raunverulega verðmæti sagnfræðinnar. Tilhugsunin um sögu sem einhverskonar fyrirbæri sem getur skilað sér sem óspjallaður sannleikskjarni, þvert á tíma og rúm, felur í sér þá afstöðu að sagnfræðin sagnfræðinnar vegna sé göfugt markmið. Að sagnfræðin eigi sér einhverskonar sjálfstætt líf. Að hlutverk sagnfræðinga sé þannig bara að bursta moldina varfærnislega frá demantinum sem bíður útvalinna þolinmóður bak við drullu og rusl. Allt sem gerist eftir það sé á einhvern hátt sjálfgefið. Ég held hinsvegar að hlutverk sagnfræðinga sé stærra en það og hefjist fyrst af alvöru þegar staðreyndunum hefur verið safnað saman. Ég tel að hlutverk sagnfræðinga sé fyrst og fremst að segja frá, að miðla. Ekki fortíðinni, heldur því hvernig þeir sjá fortíðina. Hlutverk sagnfræðinga er að vera tengiliður milli samtímamanna sinna og hins horfna heims.

Bókmenntagagnrýnendur tala gjarnan um það að þýðing sé annað hvort góð eða slæm, allt eftir því hversu vel þýðandanum tókst til. Það sem góður dómur merkir er annað hvort að þýðing verksins virkar vel á gagnrýnandann og honum finnst hún sannfærandi eða þá að þekking gagnrýnandans á upprunalega tungumálinu sem þýtt er af er nægilega mikil til að hann telji sig færan um að úrskurða um gæði þýðingarinnar. Engum, hvorki þýðanda, gagnrýnanda né hinum almenna lesanda dettur hinsvegar í hug að ætlast til að hér sé um nákvæmlega sama verkið að ræða.

Sagnfræðin aftur á móti hefur lengi verið undir miklum þrýstingi að skila af sér, ekki bara góðri þýðingu á liðnum atburðum, heldur sjálfum sannleikanum. Hlutverk þeirra sagnfræðinga sem skrifa á íslensku er að mínu mati mun líkara hlutverki almennra þýðanda. Að skýra og túlka fortíðina fyrir samtímamönnum sínum. Og rétt eins og þeir sem þýða af einu tungumáli yfir á annað, snýst starf sagnfræðinga um það að ná að koma hugsun hins upprunalega höfundar til skila. Þannig glíma sagnfræðingar við mörg sömu vandamál og almennir þýðendur, því rétt eins og orð bera mismunandi merkingarauka í mismunandi tungumálum skila hugtök og gildi sér sjaldnast óbrengluð í gegnum tíma og rúm.

Saga sögð frá ákveðnum sjónarhóli er aldrei hlutlaus. En það þýðir ekki að sá sem segir slíka sögu sé á einhvern hátt að stunda ómerkilegri sagnfræði en sá sem hefur enn ekki sér grein fyrir því hvaðan hann sér hlutina. Þvert á móti þá tel ég við getum skilið fortíðina betur ef við skiljum hvað það er sem mótar sýn okkar og skilning á henni.

Ég hóf mál mitt á því að lýsa því yfir að hlutleysi sé ekki mögulegt. Mig langar að bæta því við að ég tel það ennfremur alls ekki vera æskilegt. Einmitt vegna þess hversu illþýðanleg fortíðin er er það ekki ókostur að sagnfræðingar séu ófærir um að vera hlutlausir. Að þeir tilheyri ákveðnum hópum fólks sem hefur hlotið svipaða innrætingu. Sagnfræðingar eru einmitt vegna þessara mannlegu eiginleika afskaplega gagnlegir. Þeir hafa hlotið þjálfun í að beita viðurkenndum vinnubrögðum til að tengja saman staðreyndir og útskýra samhengið sem þar af hlýst. Því fjölbreyttari sem sá meiður er sem sagnfræðingar spretta af, því fjölbreyttari verður sú sagnfræði sem þeir skrifa. Og því fjölbreyttari sögur sem við segjum af fortíðinni, því betri mynd náum við að draga upp af henni og því gagnlegri er túlkun okkar þeim afskaplega mislita hópi sem viðtakendur sagnfræðinnar eru.

Það er að mínu mati mikilvægt að við leyfum fortíðinni að vera það margræða fyrirbæri sem hún í raun og veru er. Það leikur enginn vafi á því að það samfélag sem við lifum í, hvað þá sá mannfjöldi sem byggir jörðina í dag, er samsett af mörgum hópum sem hver hefur sína lífssýn. Það að skoða fortíðina sem hugtak í fleirtölu skapar fleirum okkar tækifæri til að draga upp skiljanlega mynd af því hvaðan við komum og hvernig við urðum það sem við erum. Þessvegna er hlutleysi ekki aðeins ómögulegt, heldur beinlínis ógagnlegt!